Temizlik Ürünlerinde Plastik Ambalaj Sorunu ve Çözümler

Mutfak spreyi, banyo temizleyici, cam temizleyici, yüzey temizleyici… Ev temizliğinde düzenli olarak kullandığımız ürünlerin önemli bir kısmı plastik şişeler, kapaklar, pompalar ve çeşitli ambalaj bileşenleriyle birlikte hayatımıza giriyor.

Bu nedenle temizlik ürünlerinde plastik kullanımını konuşurken yalnızca şişenin hangi malzemeden yapıldığına değil, ambalajın kaç kez kullanıldığına, ürünün ne kadar konsantre olduğuna, yeniden doldurulup doldurulamadığına ve kullanım ömrü sonunda ne olduğuna da bakmak gerekiyor.

OECD'nin küresel plastik verileri, ambalaj gibi kısa ömürlü uygulamaların plastik atık oluşumunda önemli bir yere sahip olduğunu gösteriyor. Kurumun projeksiyonlarına göre mevcut politikalar değişmezse küresel plastik atığının 2019'daki 353 milyon tondan 2060'ta 1,014 milyar tona çıkabileceği tahmin ediliyor. OECD, bu artışta ambalaj gibi kısa ömürlü plastik uygulamaların önemli rol oynayacağını belirtiyor.

Peki temizlik ürünlerinde plastik ambalaj kullanımını azaltmak için hangi çözümler değerlendirilebilir?

Temizlik ürünlerinde neden bu kadar çok plastik ambalaj kullanılıyor?

Temizlik ürünlerinin ambalajları yalnızca ürünü taşımak için kullanılmıyor. Ambalajın ürünü sızdırmadan saklaması, kullanım sırasında doğru şekilde dozlanabilmesi ve içeriğin belirli koşullarda korunması gerekiyor.

Bu nedenle bir temizlik ürününde şişenin yanı sıra farklı plastik parçalar da bulunabilir:

• Ana şişe veya bidon
• Sprey mekanizması
• Pompa
• Kapak
• İç conta
• Etiket
• Yedek ürün ambalajı

Dolayısıyla plastik kullanımını değerlendirirken yalnızca şişeye bakmak yeterli olmayabilir.

Aynı zamanda bütün plastik ambalajları tek başına "gereksiz" olarak değerlendirmek de doğru değildir. Asıl soru, ambalajın görevini daha az malzeme kullanarak veya aynı ambalajı daha uzun süre kullanarak yerine getirmenin mümkün olup olmadığıdır.

Plastik ambalaj neden bir sorun olarak ele alınıyor?

OECD'ye göre dünyada yıllık plastik kullanımı 2000 ile 2019 arasında 234 milyon tondan 460 milyon tona çıktı. Aynı dönemde plastik atığı da 156 milyon tondan 353 milyon tona yükseldi.

Özellikle kısa kullanım ömrüne sahip ürün ve ambalajlar, kullanıldıktan kısa süre sonra atık sistemine giriyor.

Bu noktada önemli bir ayrım var:

Sorun yalnızca plastiğin kendisi değil; çoğu zaman çok kısa süre kullanılan bir ambalaj için sürekli olarak yeni malzeme üretmek zorunda kalınmasıdır.

Bu nedenle UNEP'in plastik kirliliğine yönelik yaklaşımı yalnızca geri dönüşümü artırmaya dayanmıyor. Kurum; gereksiz plastik kullanımının azaltılması, ürün ve ambalaj sistemlerinin yeniden tasarlanması, yeniden kullanım ve geri dönüşümün birlikte ele alınması gerektiğini belirtiyor.

Çözüm yalnızca geri dönüşüm mü?

Hayır.

Geri dönüşüm plastik atık yönetiminin önemli parçalarından biri olsa da tek başına yeterli bir çözüm olarak görülmüyor.

OECD'nin 2019 küresel verilerine göre oluşan 353 milyon ton plastik atığın yalnızca sınırlı bir bölümü geri dönüşüm sürecine girdi. Kurumun değerlendirmesi, plastik ekonomisinin mevcut yapısının döngüsel olmaktan oldukça uzak olduğunu gösteriyor.

Bu nedenle temizlik ürünlerinde plastik kullanımını düşünürken şu sıralama daha anlamlı olabilir:

Gereksiz ambalajı önle → kullanılan malzemeyi azalt → ambalajı yeniden kullan → uygun olduğunda geri dönüştür.

Başka bir deyişle, sürekli yeni bir şişe üretip daha sonra onu geri dönüştürmeye çalışmak yerine, bazı ürün kategorilerinde mevcut şişenin daha uzun süre kullanılmasını sağlayacak sistemleri değerlendirmek mümkün.

1. Doldurulabilir temizlik ürünleri

Plastik ambalaj kullanımını azaltmaya yönelik çözümlerden biri refill yani yeniden doldurma sistemleri.

Bu modelde temel fikir oldukça basit:

Her ürün bittiğinde yeni bir ana şişe satın almak yerine mevcut şişe kullanılmaya devam eder ve yalnızca ürün yeniden doldurulur.

Ancak tüm refill sistemlerinin aynı çevresel sonucu verdiğini varsaymamak gerekir.

Bir refill sistemini değerlendirirken şu sorular sorulabilir:

• Ana şişe kaç kez kullanılabiliyor?

• Dolum ürünü nasıl ambalajlanıyor?

• Yedek ambalajda ne kadar malzeme kullanılıyor?

• Şişenin pompa veya sprey mekanizması tekrar kullanılabiliyor mu?

• Sistem tüketicinin gerçekten şişeyi tekrar kullanmasını teşvik ediyor mu?

Bu soruların cevapları sistemin gerçek malzeme kullanımını anlamak açısından önemlidir.

2. Konsantre ürünler

Bir başka yaklaşım, kullanılacak üründeki suyun tamamını fabrikadan eve kadar taşımak yerine daha konsantre formüller kullanmak olabilir.

UNEP'in plastik kirliliğine ilişkin sistem değişikliği raporunda, ürünlerin işlevini farklı biçimde sunmanın plastik kullanımını azaltabilecek yöntemlerden biri olduğu belirtiliyor. Kurum örnek olarak, bazı sıvı ürünlerin daha kuru veya konsantre biçimlerde sunulmasının suyun taşınması ihtiyacını ve buna bağlı ambalaj gereksinimini değiştirebileceğine dikkat çekiyor.

Temizlik ürünleri açısından bu yaklaşım;

konsantre sıvılar, tabletler, toz ürünler veya tüketicinin kullanım sırasında su eklediği farklı sistemler şeklinde karşımıza çıkabilir.

Ancak burada da "konsantre = otomatik olarak daha çevre dostu" şeklinde bir genelleme yapılamaz.

Ambalaj malzemesi, formül, kullanım miktarı, taşıma sistemi ve ürünün toplam yaşam döngüsü birlikte değerlendirilmelidir.

3. Aynı şişeyi daha uzun süre kullanmak

Ambalaj azaltımında bazen en basit çözüm yeni bir malzeme bulmak değil, mevcut ürünü daha uzun süre kullanmaktır.

Örneğin dayanıklı bir sprey şişesi yeniden doldurulabiliyorsa;

ürün → şişe → kullanım → çöp

şeklindeki doğrusal model yerine;

şişe → doldur → kullan → tekrar doldur → tekrar kullan

şeklinde bir kullanım modeli oluşturulabilir.

UNEP'in plastik kirliliğine ilişkin önerilerinde reuse yani yeniden kullanım, plastik ekonomisinde dönüşüm için öne çıkarılan temel başlıklardan biri.

4. Gereksiz ambalaj parçalarını azaltmak

Bir temizlik ürününde yalnızca ana şişe değil, ürünün etrafındaki diğer ambalaj parçaları da değerlendirilebilir.

Örneğin:

• İkinci bir plastik dış ambalaj gerçekten gerekli mi?
• Şişenin üzerinde ayrıca plastik bir kaplama bulunuyor mu?
• Ürün çok sayıda farklı malzemenin birleşiminden mi oluşuyor?
• Yedek ambalaj ana şişeden daha sade tasarlanabilir mi?

Ambalaj tasarımında malzeme azaltımı, ürünün güvenliği ve kullanım işlevi korunabildiği ölçüde değerlendirilebilecek seçeneklerden biridir.

5. Sprey mekanizmasını çöpe atmamak

Temizlik şişelerinde dikkat çekmeyen plastik kullanım alanlarından biri de sprey başlıkları ve pompalar.

Bunlar genellikle birden fazla malzeme ve küçük parçadan oluşur. Dolayısıyla her ürün bittiğinde çalışan bir sprey mekanizmasını da şişeyle birlikte değiştirmek yerine, sistem buna izin veriyorsa aynı mekanizmayı tekrar kullanmak değerlendirilebilir.

Bu yaklaşım özellikle refill sistemlerinin tasarımında önem kazanıyor.

Çünkü yeniden kullanılabilir bir şişe tasarlanırken sadece şişenin gövdesinin değil, kapak, pompa ve püskürtme mekanizmasının kullanım ömrü de düşünülmeli.

6. Ambalajı satın alma kriterlerinden biri yapmak

Temizlik ürünü seçerken çoğunlukla koku, kullanım alanı, fiyat ve performansa bakıyoruz.

Ambalajı da bu kriterlerin arasına eklemek mümkün.

Ürünü satın almadan önce şu sorular sorulabilir:

• Her kullanımda yeni bir şişe almak gerekiyor mu?
• Yeniden doldurma seçeneği var mı?
• Şişe tekrar kullanılmak üzere tasarlanmış mı?
• Yedek ürün daha küçük veya daha sade bir ambalajla mı geliyor?
• Ambalajın malzemesi hakkında açık bilgi veriliyor mu?

Bu sorular, yalnızca ambalajın üzerinde bulunan "yeşil" sembollere bakmaktan çok daha fazla bilgi sağlayabilir.

"Geri dönüştürülebilir ambalaj" ifadesi tek başına yeterli mi?

Bir ambalajın üzerinde "geri dönüştürülebilir" yazması, o ambalajın her koşulda gerçekten geri dönüştürüleceği anlamına gelmeyebilir.

Malzemenin teknik özelliklerinin yanı sıra bulunduğunuz yerdeki toplama, ayırma ve geri dönüşüm altyapısı da sonucu etkiler.

Bu nedenle çevresel beyanlarda mümkün olduğunca spesifik bilgi aranmalı.

Örneğin yalnızca:

"Çevre dostu ambalaj"

demek yerine ambalajın hangi özelliğinden bahsedildiğinin açık olması gerekir.

Türkiye'de Ticaret Bakanlığı'nın Çevreye İlişkin Beyanlar İçeren Reklamlar Hakkında Kılavuzu da çevresel ifadelerin tüketiciyi yanıltmayacak şekilde kullanılması ve beyanın ürünün hangi bölümüne veya hangi yaşam döngüsü aşamasına ilişkin olduğunun açıkça belirtilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Bu yüzden tüketici açısından da doğru soru şudur:

"Tam olarak ne azaltılmış, ne yeniden kullanılıyor veya ne geri dönüştürülebiliyor?"

Temizlik ürünlerinde tablet sistemleri nasıl değerlendirilebilir?

Bazı temizlik sistemlerinde ürün sıvı halde hazır şekilde satılmak yerine tablet, toz veya konsantre formda sunulabilir ve kullanım sırasında suyla hazırlanabilir.

Bu yaklaşımın teorik avantajı, ürün sisteminin büyük miktarda hazır sıvıyı her seferinde yeni bir şişeyle taşımak zorunda olmamasıdır.

UNEP de plastik kullanımının azaltılmasına ilişkin değerlendirmesinde, bazı ürünlerin kuru forma geçirilmesini ve böylece suyun taşınmasına duyulan ihtiyacın azaltılmasını sistem yeniden tasarımına örnek olarak gösteriyor.

Ancak herhangi bir tablet temizlik ürününün gerçekten belirli bir oranda daha az plastik kullandığını söylemek için o ürüne ait ambalaj verisinin karşılaştırmalı biçimde ölçülmesi gerekir.

Bu nedenle ürün bazında yüzde veya mutlak çevresel üstünlük iddiası ancak doğrulanmış verilerle kullanılmalıdır.

Taby Infinite Bottle bu sisteme nasıl bağlanıyor?

Temizlik ürünlerinde plastik ambalaj konusunu düşünmenin yollarından biri, şişeyi sürekli tüketilen bir ambalaj olmaktan çıkarıp tekrar kullanılan bir parçaya dönüştürmek.

Taby'nin Infinite Bottle sistemi de blog ağacında bu başlıkla ilişkilendirilen ürün sistemi olarak konumlandırılıyor.

Burada iletişimin odak noktası "Taby çevre dostudur" gibi genel bir iddia olmamalı. Bunun yerine tüketiciye sistemin nasıl çalıştığı açıkça anlatılmalı:

Şişe yeniden kullanılıyor mu? Ürün yeniden nasıl hazırlanıyor veya dolduruluyor? Yeni kullanımda hangi ambalaj parçalarına ihtiyaç duyuluyor?

Eğer "geleneksel temizlik şişelerine kıyasla %X daha az plastik" gibi bir iddia kullanılacaksa, bu oranın Taby'nin doğrulanmış ambalaj hesabı, test sonucu veya uygun bir yaşam döngüsü değerlendirmesiyle desteklenmesi gerekir.

Bu nedenle bu yazıda doğrulanmış ürün verisi bulunmadığı için Taby adına herhangi bir plastik azaltım yüzdesi verilmemiştir.

Evde ne yapabilirsiniz?

Temizlik ürünlerinden kaynaklanan plastik ambalajları azaltmak istiyorsanız bütün dolabınızı bir anda değiştirmek gerekmiyor.

Bir sonraki alışverişinizde şu sıralamayı deneyebilirsiniz:

1. Elimdeki ürünü bitir.
Kullanılabilir ürünü yalnızca ambalajını değiştirmek için çöpe atmayın.

2. Şişenin yeniden kullanılıp kullanılamadığına bak.
Üretici sistemi buna uygun tasarladıysa refill seçeneğini değerlendirin.

3. Ambalaj miktarını karşılaştır.
Benzer ihtiyaçları karşılayan ürünlerin ambalaj sistemlerini inceleyin.

4. Konsantre veya tablet seçeneklerinin sistemini araştır.
Yalnızca pazarlama mesajına değil, ürünün nasıl hazırlandığına ve hangi ambalajların kullanıldığına bakın.

5. Çevresel iddiaların açıklamasını okuyun.
"Eco", "yeşil", "sürdürülebilir" veya "çevre dostu" gibi genel ifadeler yerine somut bilgi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Temizlik ürünlerindeki plastik ambalajlar geri dönüştürülebilir mi?

Bu, ambalajın hangi plastik türünden üretildiğine, farklı malzemelerin birlikte kullanılıp kullanılmadığına ve bulunduğunuz bölgedeki toplama ve geri dönüşüm altyapısına bağlıdır. Bu nedenle ambalaj üzerindeki üretici talimatlarının ve yerel atık toplama kurallarının kontrol edilmesi gerekir.

Refill ürünler plastik kullanımını azaltır mı?

Bir refill sistemi, ana ambalajın tekrar kullanılmasını sağlayarak yeni ana ambalaj ihtiyacını azaltmayı hedefleyebilir. Ancak ne kadar plastik azaltıldığı sistemden sisteme değişir. Belirli bir yüzde ancak ürünün ana ve refill ambalajları karşılaştırılarak doğrulanabilir.

Tablet temizlik ürünleri daha mı sürdürülebilir?

Bu konuda yalnızca ürünün tablet olması yeterli değildir. Ambalaj, formül, üretim, taşıma, kullanım ve kullanım sonrası aşamalar birlikte değerlendirilmelidir. Ürün özelinde yaşam döngüsü veya karşılaştırmalı ambalaj verisi olmadan mutlak çevresel üstünlük iddiasında bulunmak doğru değildir.

Cam şişe plastik şişeden her zaman daha mı iyi?

Hayır. Malzeme tek başına yeterli bir kriter değildir. Şişenin ağırlığı, üretimi, taşıması, kaç kez kullanıldığı ve kullanım sonrasında ne olduğu toplam değerlendirmeyi etkileyebilir. Bu nedenle özellikle tekrar kullanım senaryosu önemlidir.

Sonuç

Temizlik ürünlerindeki plastik ambalaj sorununu çözmenin tek bir yolu yok.

Geri dönüşüm önemli olsa da UNEP ve OECD'nin plastik ekonomisine ilişkin yaklaşımı, sorunun daha erken aşamalarda ele alınması gerektiğini gösteriyor: gereksiz kullanımı azaltmak, ambalajları yeniden tasarlamak, kullanım ömrünü uzatmak ve yeniden kullanım sistemlerini geliştirmek.

Evde ise başlangıç daha basit olabilir.

Her temizlik ürünü bittiğinde yeni bir şişe satın almanın gerçekten gerekli olup olmadığını sorgulamak, refill sistemlerini incelemek, uzun süre kullanılabilecek şişeleri tercih etmek ve ürünlerin çevresel iddialarının dayanağını okumak plastik ambalaj tüketimini daha bilinçli değerlendirmeye yardımcı olabilir.

 

---

 

Kaynaklar

UNEP — Turning off the Tap: How the World Can End Plastic Pollution and Create a Circular Economy
UNEP raporunu inceleyin

OECD — Global Plastics Outlook: Economic Drivers, Environmental Impacts and Policy Options
OECD Global Plastics Outlook raporunu inceleyin

OECD — Global Plastics Outlook: Policy Scenarios to 2060
OECD 2060 plastik projeksiyonlarını inceleyin

T.C. Ticaret Bakanlığı — Çevreye İlişkin Beyanlar İçeren Reklamlar Hakkında Kılavuz
Ticaret Bakanlığı kılavuzunu inceleyin