Mikroplastik Nedir, Temizlik Ürünleriyle İlişkisi Ne?
Mikroplastik nedir? Günlük hayatta kullandığımız plastik ürünlerin parçalanmasıyla mı oluşur, yoksa bazı ürünlerin içerisine doğrudan mı eklenir? Temizlik ürünleri bu sürecin neresinde?
Mikroplastikler, plastik kirliliğinin gözle görülmesi daha zor olan boyutlarından biridir. UNEP'in yaygın kullanılan tanımına göre mikroplastikler, 5 milimetreye kadar olan küçük plastik parçacıkları ifade eder. Bu parçacıklar daha büyük plastiklerin parçalanmasıyla oluşabileceği gibi bazı ürünlerde işlevsel amaçlarla doğrudan kullanılabilir. (UNEP – Everything you should know about microplastics)
Temizlik ürünleriyle ilişki kurulduğunda ise konu özellikle dikkat gerektiriyor. Çünkü bazı deterjan, bakım ve temizlik ürünlerinde mikroplastik parçacıkların kasıtlı olarak kullanılabildiği; bunun yanında plastiklerin zaman içinde parçalanması veya aşınması sonucunda da mikroplastik oluşabildiği biliniyor. (OECD – Policies to Reduce Microplastics Pollution in Water)
Mikroplastik nedir?
Mikroplastikler, genel olarak 5 mm'den küçük plastik parçacıkları olarak tanımlanır. Bilimsel ve düzenleyici kaynaklarda tanımın alt sınırı konusunda farklı yaklaşımlar bulunabilse de 5 mm üst sınırı yaygın olarak kullanılır. (UNEP)
Mikroplastikler iki temel kaynaktan ortaya çıkabilir:
Birincil mikroplastikler
Belirli bir boyut veya biçimde üretilerek doğrudan bir ürün ya da endüstriyel süreçte kullanılmak üzere tasarlanan plastik parçacıklardır.
UNEP ve OECD kaynaklarında; bazı kozmetik ve kişisel bakım ürünlerindeki mikroboncukların yanı sıra belirli deterjan ve temizlik ürünlerinin de kasıtlı olarak eklenen mikroplastiklerin kullanım alanları arasında yer aldığı belirtiliyor. (UNEP; OECD)
İkincil mikroplastikler
Daha büyük plastik parçaların zaman içerisinde aşınması, parçalanması veya çevresel koşullar nedeniyle daha küçük parçalara ayrılması sonucunda oluşabilir.
Örneğin plastik bir ürünün mekanik aşınmaya veya UV ışınlarına maruz kalması, daha küçük plastik parçacıkların ortaya çıkmasına neden olabilir. (UNEP – Microplastics in wastewater)
Bu ayrım önemli çünkü her mikroplastik aynı kaynaktan gelmez ve her biri için aynı azaltma yöntemi uygulanamaz.
Mikroplastikler nereden geliyor?
Mikroplastiklerin tek bir kaynağı yoktur.
UNEP; plastik ürünlerin zamanla parçalanmasını, sentetik tekstillerin yıkama sırasında lif bırakmasını ve bazı ürünlerde doğrudan kullanılan küçük plastik parçacıkları mikroplastik kaynakları arasında sayıyor. (UNEP)
OECD'nin değerlendirmesinde de tekstiller ve lastikler, çevreye istemeden mikroplastik salımı açısından önemli kaynaklar arasında ele alınıyor. Kurum, mikroplastik oluşumunu azaltmak için ürün tasarımından kullanım alışkanlıklarına ve atık su arıtımına kadar farklı aşamalarda önlemler alınabileceğini belirtiyor. (OECD)
Dolayısıyla evdeki her plastik ürünün doğrudan mikroplastik ürettiğini söylemek doğru olmaz.
Temizlik ürünlerinde mikroplastik bulunur mu?
Bazı temizlik ve bakım ürünlerinde kasıtlı olarak eklenen mikroplastikler kullanılabildiği resmi kaynaklarda belirtiliyor.
OECD'nin mikroplastik kirliliği raporunda, mikroboncuklar ve diğer kasıtlı eklenen mikroplastiklerin deterjanlar, yumuşatıcılar ve temizlik ürünleri gibi ürünlerde bulunabildiği ifade ediliyor. Bu parçacıklar ürün içerisinde farklı işlevlere sahip olabilir. (OECD – Main types and sources of microplastics)
Avrupa Kimyasallar Ajansı (ECHA) da mikroplastiklerin ev tipi ve endüstriyel deterjanlar ile temizlik ürünleri dahil çeşitli ürünlere kasıtlı olarak eklenebildiğini belirtiyor. Bunlar ürün içerisinde aşındırıcı, kıvam, görünüm veya stabilite gibi farklı işlevlere sahip olabilir. (ECHA – Microplastics)
Ancak buradan "her deterjan mikroplastik içerir" sonucu çıkarılmamalıdır. Ürünlerin formülleri birbirinden farklıdır ve bir ürün hakkında değerlendirme yapmak için içeriğine ilişkin güvenilir bilgiye bakmak gerekir.
Mikroplastik ile plastik ambalaj aynı şey mi?
Hayır.
Bir temizlik ürününün plastik şişede satılması ile ürünün formülünde mikroplastik bulunması iki farklı konudur.
Plastik ambalaj
Ürünü taşımak, saklamak ve kullanmak için kullanılan şişe, kapak veya pompa gibi bileşenlerdir.
Mikroplastik
Çok küçük boyutlardaki plastik parçacıkları ifade eder.
Bu nedenle plastik ambalaj kullanımını azaltmaya yönelik bir çözüm ile ürün formülündeki mikroplastikleri azaltmaya yönelik bir çözüm aynı değildir.
Örneğin bir temizlik ürününün refill sistemine geçirilmesi, ambalaj kullanım biçimini değiştirebilir; ancak tek başına ürünün formülünde mikroplastik bulunup bulunmadığını göstermez.
Bu ayrımı yapmak, çevresel iletişim açısından da önemlidir.
Temizlik ürünleri mikroplastiklerin suya karışmasına nasıl katkıda bulunabilir?
Kasıtlı olarak eklenen mikroplastiklerin bulunduğu ürünlerde, kullanım sırasında bu parçacıkların atık su sistemine ulaşması mümkün olabilir.
OECD, deterjanlar ve temizlik ürünlerindeki kasıtlı mikroplastiklerin kullanım sırasında çevreye salınabilen kaynaklar arasında olduğunu belirtiyor. (OECD)
Bununla birlikte mikroplastiklerin atık suya ulaşmasının tek yolu temizlik ürünleri değildir. Tekstil yıkama sırasında sentetik liflerin kopması da önemli bir kaynaktır. OECD, mikroplastik salımını azaltmak için çamaşır makineleri, deterjanlar ve tekstil tasarımı dahil olmak üzere farklı aşamalarda önlem alınabileceğini belirtiyor. (OECD)
Mikroplastiklerin çevresel açıdan önemi nedir?
Mikroplastikler çevrede yaygın biçimde tespit edilmiş durumda. UNEP, bu parçacıkların deniz, tatlı su ve toprak ekosistemlerinde bulunduğunu bildiriyor. (UNEP)
Ancak mikroplastiklerin çevresel ve sağlık etkileri hakkında araştırmalar hâlâ devam ediyor. Bu nedenle herhangi bir mikroplastik kaynağı hakkında "kesin olarak şu hastalığa neden olur" gibi sağlık sonuçları çıkarmak bilimsel açıdan uygun değildir.
UNEP de mikroplastiklerin insan sağlığı ve ekosistemler üzerindeki etkileri konusunda araştırmaların sürdürülmesi gerektiğini vurguluyor. (UNEP)
Bu nedenle mikroplastik konusunda kaynağı, maruziyet yolunu ve bilimsel kanıt düzeyini birbirinden ayırmak önemlidir.
Evde mikroplastik kaynaklarını azaltmak mümkün mü?
Mikroplastiklerin bütün kaynaklarını evde ortadan kaldırmak mümkün değildir. Ancak bazı günlük alışkanlıklar, belirli kaynaklara yönelik maruziyeti veya çevreye salımı azaltmaya yardımcı olabilir.
Sentetik tekstilleri daha dikkatli kullanın
Sentetik kumaşların yıkanması sırasında mikro lifler açığa çıkabilir. OECD, tekstillerin yıkama ve bakım süreçlerini mikro lif salımı açısından önemli bir aşama olarak değerlendiriyor. (OECD)
Bu nedenle tekstil bakımında üreticinin önerdiği yıkama koşullarına uymak ve gereksiz yıkamalardan kaçınmak, tekstil ömrünü korumanın yanı sıra mikro lif salımının azaltılmasına yönelik değerlendirilebilecek uygulamalar arasında bulunuyor.
Temizlik ürünlerinin içerik bilgilerini okuyun
Bir temizlik ürünü satın alırken ambalajdaki içerik ve ürün bilgilerini incelemek, ürünün formülü hakkında daha bilinçli karar vermenize yardımcı olabilir.
Özellikle mikroplastik konusunda belirli bir iddia varsa, bunun hangi madde veya ürün özelliği için geçerli olduğunu kontrol etmek önemlidir.
"Mikroplastiksiz" iddiasını sorgulayın
Bir ürünün üzerinde "mikroplastik içermez" gibi bir ifade bulunuyorsa, bu ifadenin kapsamını ve dayanağını araştırmak gerekir.
İddianın:
- Ürünün tamamını mı?
- Belirli bir bileşeni mi?
- Kasıtlı olarak eklenen mikroplastikleri mi?
- Belirli bir düzenleyici tanım kapsamındaki maddeleri mi?
kapsadığı açık olmalıdır.
Bu ayrım, çevresel iddiaların tüketiciyi yanıltmayacak şekilde kullanılabilmesi açısından önemlidir.
Mikroplastiklerle mücadelede yalnızca tüketici ne yapabilir?
Mikroplastik kirliliği yalnızca bireysel alışkanlıklarla çözülebilecek bir konu değildir.
OECD; ürün tasarımı, üretim, tekstil ve deterjan sektörü, çamaşır makineleri, atık su arıtımı ve tüketici davranışları dahil olmak üzere farklı aşamalarda önlem alınabileceğini belirtiyor. (OECD – Policies to Reduce Microplastics Pollution in Water)
Bu nedenle mikroplastik sorununu yalnızca "tüketici daha dikkatli olsun" şeklinde ele almak eksik kalır.
Daha geniş çözüm alanları arasında:
Mikroplastiklerin kasıtlı kullanımının sınırlandırılması,
Daha iyi ürün tasarımı,
- Tekstil ve deterjan üretiminde araştırma ve geliştirme,
- Çamaşır makinelerinde filtreleme teknolojileri,
- Atık su arıtımının geliştirilmesi,
- Tüketicilerin daha iyi bilgilendirilmesi
yer alıyor. (OECD)
Mikroplastik ve temizlik ürünleri hakkında sık sorulan sorular
Mikroplastik nedir?
Mikroplastik, yaygın kullanılan tanıma göre 5 milimetreye kadar olan küçük plastik parçacıklarını ifade eder. Birincil mikroplastikler belirli boyutlarda üretilirken, ikincil mikroplastikler daha büyük plastiklerin aşınması veya parçalanması sonucu oluşabilir. (UNEP)
Her temizlik ürünü mikroplastik içerir mi?
Hayır. Bazı deterjan ve temizlik ürünlerinde kasıtlı olarak eklenen mikroplastiklerin kullanılabildiği resmi kaynaklarda belirtilmektedir; ancak buradan tüm temizlik ürünlerinin mikroplastik içerdiği sonucu çıkarılamaz. (ECHA)
Plastik şişe kullanmak mikroplastik kullanmak anlamına mı gelir?
Hayır. Plastik ambalaj ile ürün formülündeki mikroplastik farklı kavramlardır. Bir ürünün plastik şişede satılması, tek başına formülünde mikroplastik bulunduğunu göstermez.
Çamaşır yıkamak mikroplastik oluşumuna neden olabilir mi?
Sentetik tekstillerin yıkanması sırasında mikro lifler açığa çıkabilir. OECD, tekstillerin kullanım ve yıkama aşamalarını mikro lif salımı açısından önemli kaynaklar arasında değerlendiriyor. (OECD)
Mikroplastikler insan sağlığına kesin olarak zararlı mı?
Mikroplastiklerin insan sağlığı üzerindeki etkileri halen araştırılıyor. Mevcut bilimsel bulgular üzerinden kesin bir hastalık veya tedavi sonucu çıkarmak doğru değildir. Bu nedenle sağlıkla ilgili iddialar, kanıt düzeyine uygun biçimde değerlendirilmelidir. (UNEP)
Sonuç
Mikroplastik konusu, plastik kirliliğinin yalnızca görünen ambalajlardan ibaret olmadığını gösteriyor.
Temizlik ürünleri açısından iki farklı konuyu birbirinden ayırmak gerekiyor: plastik ambalaj kullanımı ve ürün formülünde bulunan veya kullanım sırasında açığa çıkabilen mikroplastikler.
Bazı deterjan ve temizlik ürünlerinde kasıtlı olarak eklenen mikroplastiklerin kullanılabildiği resmi kaynaklarda belirtilirken, mikroplastiklerin önemli kaynakları arasında sentetik tekstillerin yıkanması ve daha büyük plastiklerin parçalanması da bulunuyor. (OECD)
Bu nedenle konuya yaklaşırken tek bir çözüm yerine ürün içeriği, ürün tasarımı, kullanım biçimi, atık su sistemi ve düzenlemeleri birlikte düşünmek gerekiyor.
Mikroplastik konusunda en doğru yaklaşım, kesin olmayan iddiaları tekrarlamak yerine kaynağı ve kanıtı belli bilgileri takip etmek.
Kaynaklar